Trzeci sektor zamiast powstań. Polskie stowarzyszenia w Księstwie Cieszyńskim w latach 1842–1918

Rozwój polskiego ruchu narodowego w Księstwie Cieszyńskim nie liczy się powstaniami utopionymi w krwi, ale kolejnymi stowarzyszeniami. Reformy konstytucyjne, przeprowadzone w latach sześćdziesiątych w monarchii austriackiej, dawały szerokie ramy do walki o swoje prawa – a miejscowi Polacy korzystali z nich na tyle, ile się dało. Oczywiście, żadna z nich nie zawierała programu odbudowy niepodległego państwa polskiego. Po pierwsze, był to zbyt abstrakcyjny cel. Po drugie, nie ma na świecie państwa, które pozwoliłoby na funkcjonowanie na swoim terenie organizacji mającej na celu uszczuplić jego terytorium.

Początki, jak to początki, były skromne. W 1842 roku grupka uczniów gimnazjum ewangelickiego w Cieszynie założyło kółko samokształceniowe pod nazwą Złączenie Polskie. Rozpadło się już rok później, gdy spiritus movens całego przedsięwzięcia, Paweł Stalmach, wyjechał z Cieszyna. W 1847 roku powstało kolejne pod nazwą Towarzystwo uczących się języka polskiego na ewangelickim gimnazjum w Cieszynie. Również to kółko szybko zakończyło działalność. Gimnazjaliści nie snuli wielkich planów – chcieli jedynie szlifować znajomość literackiej polszczyzny.

Przełomem okazał się rok 1848, kiedy powstały Towarzystwo Cieszyńskie dla Wydoskonalenia się w Języku Polskim oraz Biblioteka dla Ludu Kraju Cieszyńskiego, pierwsza polska biblioteka publiczna w naszym regionie. Jak widać akcenty były położone na szeroko rozumianą literaturę. Niestety, oba stowarzyszenia zostały zlikwidowane w 1854 roku. Był to efekt restrykcyjnej polityki władz austriackich, które po upadku Wiosny Ludów wycofały się z wielu podjętych wówczas reform.

Dopiero przemiany konstytucyjne z lat sześćdziesiątych XIX wieku wraz z przyjęciem pakietu ustaw zwanych Konstytucją Grudniową w 1867 roku stworzyły stabilne ramy do funkcjonowania, mówiąc dzisiejszymi słowami, trzeciego sektora.

Już w 1861 roku powstała Czytelnia Ludowa w Cieszynie. Słowo „czytelnia” nie do końca oddaje jej charakter – był to w istocie dom kultury. W Czytelni Ludowej można było pograć w bilard, napić się piwa, zobaczyć występy teatralne miejscowych amatorów. Dość szybko polscy działacze pokłócili się odnośnie w kierunku, w jakim ma podążać stowarzyszenie. Paweł Stalmach stawiał na bardziej rozrywkowy charakter, trochę podprogowo promując szeroko rozumianą polską kulturę, z kolei Jan Śliwka miał wizję, nazwijmy to, bardziej konserwatywną. W latach 1869–1871 podobnie czytelnie, choć działające na mniejszą skalę, powstały w Drogomyślu, Jabłonkowie i Skoczowie.

Z czasem przybywało polskich stowarzyszeń, które można podzielić na kilka grup. Jedna z nich kontynuowała kierunek zapoczątkowany przez Czytelnię Ludową – czyli popularyzowała szeroko rozumianą polską kulturę. W 1873 roku powstało Dziedzictwo bł. Jana Sarkandra dla Ludu Polskiego na Śląsku, zajmujące się czytelnictwem, życiem muzycznym (chóry), teatrem amatorskim i nade wszystkim działalnością wydawniczą. Nastawione było na ludność katolicką, z kolei protestanci zapisywali się do założonego w 1881 roku Towarzystwa Ewangelickiej Oświaty Ludowej.

Jedną z ważniejszych – o ile nie najważniejszą – sferą zainteresowań polskich działaczy narodowych było szkolnictwo. W 1872 roku powstało Towarzystwo Naukowej Pomocy Księstwa Cieszyńskiego, którego członkowie fundowali stypendia uczniom i studentom z regionu. Największym wyzwaniem dla miejscowych Polaków stało się otwarcie polskiej szkoły średniej. W tym celu w 1885 roku powstała Macierz Szkolna Księstwa Cieszyńskiego, która dekadę później dopięła swego. W 1895 roku w Cieszynie rozpoczęło działalność polskie gimnazjum. Członkowie Macierzy poszli za ciosem, otwierając kolejne w Orłowej w 1909 roku, a także organizując polskie szkolnictwo na poziomie podstawowym.

Nie było też tak, że polscy uczniowie pozostawali bierni. W 1861 roku w gimnazjum katolickim w Cieszynie powstało tajne Towarzystwo Narodowe, dwa lata później w gimnazjum ewangelickim równie tajna Wzajemność. Z czasem obie organizacje połączyły się w stowarzyszenie Jedność, przez które przewinęło się w sumie około 350 osób.

Oprócz „nadbudowy” polscy działacze narodowi zadbali o „bazę”, starając się o poprawę sytuacji materialnej Polaków z Księstwa Cieszyńskiego. W 1868 roku powstało Towarzystwo Rolnicze dla Księstwa Cieszyńskiego. Z czasem część katolików uznała, że protestanci zdobyli w organizacji zbyt wielkie wpływy, dlatego zaczęli zakładać własne kółka rolnicze, zorganizowane w 1897 roku w Centralnym Związku Katolickich Kółek Rolniczych. Żywot tej organizacji okazał się krótki. Na szczęście rozsądek wziął górę nad animozjami wyznaniowymi i Towarzystwo Rolnicze Księstwo Cieszyńskie przetrwało, zrzeszając osoby zajmujące się rolnictwem wszystkich wyznań.

Bardzo ważną rolę odgrywały stowarzyszenia związane z bankowością spółdzielczą, często pozostające w cieniu organizacji bardziej akcentujących kwestie narodowe. Były to Towarzystwo Oszczędności i Zaliczek w Cieszynie (zał. 1873) oraz Związek Kas Spółdzielczych w Księstwie Cieszyńskim (zał. 1908).

Przełom XIX i XX wieku przyniósł powstanie coraz to bardziej wyspecjalizowanych stowarzyszeń. W 1889 roku w Ustroniu założono Kółko Pedagogiczne, przekształcone w 1896 roku w Polskie Towarzystwo Pedagogiczne, które zajmowało się rozwojem zawodowym miejscowych nauczycieli. W celu dokumentacji dziedzictwa etnograficznego i historycznego regionu w 1901 roku powołano do życia Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w Cieszynie. W 1910 roku odbyło się zebranie założycielskie Polskiego Towarzystwa Turystycznego „Beskid”.

Oprócz tego od końca XIX wieku powstawały stowarzyszenia w Zagłębiu Karwińsko-Ostrawskim, będącego terenem gwałtownej industrializacji. W 1897 roku założono towarzystwo oświatowe „Jedność”, które dziesięć lat później połączyło się z Macierzą Szkolną Księstwa Cieszyńskiego. Aktywną działalność w trzecim sektorze prowadzili również socjaliści, zakładając m.in. w 1908 roku Robotnicze Stowarzyszenie Kulturalno-Oświatowe „Siła”. Dodatkowo, na Śląsku Cieszyńskim pojawiły się oddziały polskich organizacji spoza regionu (Towarzystwo Szkół Ludowych, Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”, Uniwersytet Ludowy).

Słowem, w Księstwie Cieszyńskim polski trzeci sektor rozwijał się bujnie. Jak wyliczył historyk Stefan Król, w samej książce adresowej Cieszyna z 1914 roku pojawia się 35 polskich organizacji. Był to przejaw modernizacji i zarazem element kształtowania się społeczeństwa obywatelskiego. Miejscowi Polacy walczyli, by w pełni być „gospodarzami na swojej ziemi”. Będąc obywatelami państwa austriackiego, domagali się równouprawnienia z preferowanymi przez państwo Niemcami.

Działalność w stowarzyszeniach nie wydaje się tak widowiskowa jak czyny zbrojne, ale to właśnie ona pozwoliła Polakom z Księstwa Cieszyńskiego osiągnąć tak wiele – i zarazem jest pewną naukę dla potomnych.


Bibliografia

French Irena, Polskie Towarzystwo Turystyczne „Beskid” i rozwój polskiej turystyki w Beskidzie Śląskim w czasach austriackich, „Cieszyńskie Studia Muzealne / Těšínský muzejní sborník” 7, 2020.

Gruchała Janusz, Nowak Krzysztof, Dzieje polityczne, [w:] Śląsk Cieszyński od Wiosny Ludów do I wojny światowej (1848–1918), red. Krzysztof Nowak, Idzi Panic, Cieszyn 2013.

Grudniewska Hanna, Początki Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Cieszynie, „Cieszyńskie Studia Muzealne / Těšínský muzejní sborník” 7, 2020.

Król Stefan, Polskie stowarzyszenia, organizacje kulturalne i oświatowe Śląska Cieszyńskiego (od połowy XIX stulecia), [w:] Śląsk Cieszyński. Środowisko naturalne. Zarys dziejów. Zarys kultury materialnej i duchowej, red. Władysław Sosna, Cieszyn 2001.

Król Stefan, Stowarzyszenia społeczne wspierające działalność szkół na Śląsku Cieszyńskim przed I wojną światową, „Cieszyńskie Studia Muzealne / Těšínský muzejní sborník” 7, 2020.

Mrowiec Ewa, Towarzystwo Ewangelickie Oświaty Ludowej w Cieszynie (1881–1905), „Rocznik Teologiczny” 55, 2013, 1–2.

Polak Jerzy, Polskie ochotnicze straże pożarne na Śląsku Cieszyńskim w czasach austriackich. Zarys problematyki, „Cieszyńskie Studia Muzealne / Těšínský muzejní sborník” 7, 2020.

Polskości bastion. Szkice z dziejów Macierzy, red. Robert Danel, Cieszyn 1985.

Spyra Janusz, Towarzystwo Oszczędności i Zaliczek, Związek Spółek Rolniczych i inne polskie instytucje życia finansowego na Śląsku Cieszyńskim przed 1918 r., „Cieszyńskie Studia Muzealne / Těšínský muzejní sborník” 7, 2020.


Artykuł powstał w ramach projektu pt.: „Generacja pamięci. Cieszyńskie drogi do Niepodległej” dofinansowanego ze środków Programu Wieloletniego NIEPODLEGŁA na lata 2017-2022 w ramach Programu Dotacyjnego „Niepodległa”. 


Komentarze

Popularne posty z tego bloga

Początki polskiego ruchu narodowego na Śląsku Cieszyńskim

Materiały filmowe: wykłady i rozmowy powstałe dzięki wsparciu P. W. „Niepodległa”

Cieszyńskie krzyże pod Lwowem…